Hoogleraar Twan Tak slaat alarm: ‘Nederland is een dictatuur’

Sinds 1994 is het bij de Raad van State niet meer voorgekomen dat een burger op inhoudelijke gronden in het gelijk werd gesteld. UM-hoogleraar Twan Tak slaat alarm. “Ik ben zéér pessimistisch. In juridische termen leven we niet in een rechtsstaat, maar in een dictatuur. Ik zie dat niet meer veranderen.”

Nederland is geen rechtsstaat meer. Van enige rechtsbescherming van de individuele burger tegen de overheid is geen sprake. De Maastrichtse hoogleraar staats- en bestuursrecht Twan Tak publiceert daar deze week een duizend pagina dikke studie over. Hij is niet bepaald vrolijk geworden van zijn bevindingen. Alweer een illusie minder: als puntje bij paaltje komt, heeft de burger die in conflict is met de overheid geen poot om op te staan?

Tak: “Helemaal correct. In Nederland kan een burger alleen in verzet gaan tegen een besluit. Als je je daardoor in je recht voelt aangetast, ben je kansloos. In Europa kan dat wel. Volgens artikel 6 van het Europees Verdrag kun je naar de rechter stappen als je je in je recht voelt aangetast.”

Nederland is een dictatuur
Advocaten, verwacht niets van de bestuursrechter

Op weg naar een totalitair systeem

Hans Bekkers 26 mrt 2010

De Crisis- en Herstelwet is de zoveelste aantasting van zowel de individuele autonomie, als die van de provincies en gemeenten. ‘We staan erbij en kijken ernaar dat Den Haag steeds meer bij overheidsbevel regeert’, zegt hoogleraar Twan Tak.

Een waarschuwing vooraf: vrolijk zal het deze ochtend niet worden. ‘Eerder somber,’ meent Twan Tak. De emeritus hoogleraar staatsrecht trekt er een passende grimas bij. Ruim twee uur lang zal hij, in een met tal van voorbeelden doorspekte monoloog, aanschoppen tegen het Nederlandse establishment dat individuen en lagere overheden verder en verder knecht. ‘Een beter woord heb ik er niet voor’, zegt hij.

Twan Tak weet waarover hij praat. Hij was 25 jaar lang hoogleraar staats- en bestuursrecht aan de Universiteit Maastricht en geldt als vooraanstaand kenner van het bestuursprocesrecht. Toch, en dat stoort hem, wordt hij niet of nauwelijks gehoord. In november 2006 diende hij bij de regering en bij de Vaste Kamercommissie voor Justitie een uitgewerkt alternatief in voor de Awb: het model-Tak. ‘De ontvangstbevestiging moet ik nog krijgen’, schampert hij. Volgens Tak past dit in het beeld waarbij de gevestigde orde de rijen sluit en critici op die manier de wind uit de zeilen neemt.

‘Als het gaat om kritiek waarop men geen weerwoord heeft, word je doodgezwegen. Of er wordt gezegd dat de toon hen niet aan staat. Maar als je de diepte ingaat, gaat het nu eenmaal van au.’ De klacht is niet nieuw. Tak staat aan het hoofd van de Maastrichtse School, een stroming juristen van de Universiteit Maastricht die elke nieuwe wet toetst op de vraag of de autonomie van het individu er geen geweld mee wordt aangedaan. Kritiek vanuit de Maastrichtse School is volgens Tak altijd hetzelfde lot beschoren geweest: uiteindelijk gebeurt er niets mee. ‘Zelfs juridische tijdschriften nemen geen artikelen meer op.’

Volkswil

Tak en de zijnen richten zich met name op de grondslag van overheidshandelen. ‘Wij gaan tot op het bot om bloot te leggen waar de legitimatie van het overheidshandelen op stoelt. In de Westerse wereld ligt die basis in de volkssoevereiniteit: machthebbers hebben geen goddelijk mandaat van de allerhoogste gekregen, maar kregen de macht van het volk.

‘Wij van de Maastrichtse School hebben ons daar altijd tegen verzet. Niks volkswil. De volkswil is gebaseerd op het zogenaamde welzijn van “het volk”. In die naam zijn de afgelopen eeuw de meest gruwelijke dingen gebeurd. Als je “volkswil” verengt, krijg je de dictatuur van de meerderheid die wordt gebruikt om minderheden te knechten. Dus, zo is ons uitgangspunt, is de volkssoevereiniteit te grof als grondbeginsel. Het is de mens, het individu, die de macht soevereiniteit verleent. Het gaat om de autonomie van het individu. Daar moet je wetgeving op toetsen’, zegt Tak.

Pan kikkers

De professor moet voor de dieperliggende oorzaak ver terug in de tijd. Dat wil zeggen naar de tijd van de opkomst van de democratie, waarbij de macht verschoof van een kleine, beperkte groep naar het hele volk. ‘Dat leidde in alle landen tot een omslag in de politiek. Het ging meer dan ooit draaien om beheersbaarheid, want het volk, dat is een pan met kikkers.

‘Je ziet de geboorte van denkbeelden en normen, gefundeerd op wat zogenaamd goed is voor het volk. Die normen worden gesteld met als doel de groep te kunnen beheersen. Om lijn in het geheel te krijgen, wordt bij het opstellen van de regels niet vanuit het individu geredeneerd, maar vanuit de groep. Dat is wel zo efficiënt. Wat we nu zien, is dat het Nederland in zijn grip krijgt. De norm, de algemene regel, is heilig. Maar er zijn juist te veel van en er komen er te veel bij. Alles wordt gestandaardiseerd.’

Tak herhaalt dat dit geen bewust proces is: ‘Het komt doordat de samenleving complex is geworden. Zo’n samenleving houd je alleen beheersbaar door te normeren, door er de monochrome witkwast overheen te doen.’ Er komt een moment dat de wal het schip keert,’ voorspelt Tak. In moeilijke tijden – hij verwijst naar de jaren dertig in Duitsland – raakt de burger plotsklaps een deel van zijn vrijheden kwijt.

Een burger die procedeert tegen de overheid, zal altijd aan het kortste eind trekken, zegt Tak. ‘Er is een geval bekend van een burger op Ameland die in 2000 door de Raad van State ten principale in het gelijk is gesteld. Maar een schadevergoeding is nooit betaald. Er zijn tal van ondernemers failliet gegaan als gevolg van overheidsbesluiten. Als je gaat procederen, krijg je misschien gelijk na tien of twintig jaar, maar dat houdt niemand vol. Dan is het gebeurd met de koopman.’

Om die reden heeft de emeritus hoogleraar in het model-Tak de individuele burger centraal gesteld. Een kippenboer die wordt benadeeld doordat hij moet wijken voor de Betuwelijn, moet in de optiek van Tak niet het besluit aanvechten, want dat heeft uiteindelijk toch geen zin. ‘Het algemeen belang zal altijd prevaleren boven het individueel belang.’ Daarom moet de kippenboer volgens Tak naar de rechter kunnen stappen voor een volledige, maar dan ook echt volledige, schadeloosstelling.

Raadsheer weg uit protest